Vergilendirmede Yapay Zekâ Kullanımı ve Yargısal Denetim Sorunu: KAŞİF, KURGAN ve MİHENK

Transfer Fiyatlandırması Yazı Dizisi – 2

Av. Yaren KAYAALP

1. Giriş: Vergilendirmede Yapay Zekâ ve Hukuka Uygunluk Sorunu

Yapay zekâ, son yıllarda hayatın hemen her alanına nüfuz etmekte; üretimden finansa, sağlıktan kamu hizmetlerine kadar pek çok sektörde köklü bir değişim ve dönüşüm yaratmaktadır. Bu dönüşümün kamu yönetimindeki en dikkat çekici yansımalarından biri, vergi idarelerinin kamu alacağının tespiti ve takibi süreçlerinde yapay zekâ ve büyük veri analitiğinden yararlanmaya başlamasıdır. OECD Vergi İdaresi Forumu’nun “Vergi İdaresi 3.0” vizyonu çerçevesinde, başta Avrupa Birliği üye devletleri olmak üzere birçok ülkenin vergi idaresi uyum risklerinin belirlenmesi, denetim ve tahsilat süreçlerinde bu teknolojileri kullanmaktadır. Türkiye de son dönemde hayata geçirdiği uygulamalarla bu alanda öncü ülkeler arasında yer almaktadır:

  • KAŞİF: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ocak 2026’da Gelir İdaresi Başkanlığı ile TÜBİTAK Yapay Zekâ Enstitüsü’nün geliştirdiği KAŞİF uygulamasını devreye aldığını duyurmuştur. Bakanlığın açıklamasına göre sistem, önceden tanımlanmış kurallara bağlı kalmaksızın mükellefiyet, fatura, tahakkuk ve tahsilat, ithalat-ihracat, beyanname, işletme kapasitesi ve çalışan sayısı gibi verileri işlemektedir. Bakan Mehmet Şimşek, Kasım 2026’da TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda 2027 bütçesini sunarken, KAŞİF ile günlük yaklaşık 4 milyon mükellefin ve 40 milyon elektronik belgenin analiz edildiğini açıklamış; 2027 itibarıyla tüm mükelleflerin elektronik belge düzenlemesinin öngörüldüğünü belirtmiştir (Ticaret Gazetesi, 05.11.2026). Bu, sistemin işleyeceği veri hacminin önümüzdeki dönemde daha da artacağı anlamına gelmektedir. Riskli bulunan mükellefler Vergi Denetim Kurulu’na ve vergi dairelerine bildirilmekte; 2026 yılının ilk yarısında KAŞİF ve diğer risk analizi çıktıları kapsamında 621.379 mükellef yakından analize tabi tutulmuştur.
  • KURGAN: Vergi Denetim Kurulu Başkanlığının (VDK) sahte belge riskine yönelik analiz sistemidir. Sistem çıktılarına dayanılarak mükelleflere bilgi isteme yazıları gönderilmektedir.
  • Gözetim programları: VDK, Beyanname Gözetim Programı ve Stok Gözetim Programı gibi uygulamalarla risk analizi sonuçlarını inceleme öncesinde mükelleflerle paylaşmaktadır.
  • VDK-MİHENK: 12 Ağustos 2026’da devreye alınan ve transfer fiyatlandırması risklerine odaklanan yapay zekâ destekli risk analiz sistemidir.
  • Gümrükte yapay zekâ: Ticaret Bakanlığı, 163 gümrük müdürlüğünde risk analizi ve veri madenciliği tekniklerini yapay zekâ ile yenilediğini açıklamıştır.

Bu gelişmeler, vergi kaybıyla mücadelede etkinliği artırması ve idarenin sınırlı denetim kapasitesini daha isabetli kullanmasına imkân tanıması bakımından olumlu olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte, kamu alacağının tespitinde yapay zekâ çıktılarına dayanılması, hukuk devleti ilkesi bakımından yeni soruları da beraberinde getirmektedir. Bu noktada belirleyici olan aracın kendisi değil; aracın hangi kanuni dayanakla ve hangi sınırlar içinde kullanıldığı ile mükellefin bu süreçte yargısal korumaya ne ölçüde erişebildiğidir. Günde milyonlarca mükellefin verisinin otomatik olarak tarandığı bir sistemde bu sorular artık teorik değildir ve hukuk dünyasında tartışılmaya başlanmıştır. Uygulama henüz çok yeni olduğundan cevapların yargı kararlarıyla netleşmesi zaman alacaktır. Yazı dizimizin ilk bölümünde transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımının şartlarını ve emsallere uygunluk ilkesini ele almıştık. Bu yazıda ise söz konusu tartışmayı KAŞİF ve KURGAN ile birlikte, transfer fiyatlandırması ve örtülü kazanç kapsamında özellikle MİHENK üzerinden ele alıyoruz.

2. VDK-MİHENK Nedir, Nasıl Çalışmaktadır?

VDK’nın 12 Ağustos 2026 tarihli duyurusuna göre MİHENK, başta e-belgeler olmak üzere Kurulun kullanımındaki mali verileri yapay zekâ ve büyük veri analitiği yöntemleriyle değerlendiren yeni nesil bir risk analiz sistemidir. Duyuruda yer alan bilgiler şöyle özetlenebilir:

  1. Kullanım alanı: Transfer fiyatlandırması, emsallere uygunluk ve kazancın ilişkili kişiler arasında fiyatlama yoluyla aktarılmasına yönelik risklerin belirlenmesi. Sistemin transfer fiyatlandırması çalışmalarında emsal fiyat veritabanı olarak kullanılması da öngörülmüştür.
  2. Veri: Satış fiyatları, işlem hacimleri, maliyet ve kârlılık göstergeleri.
  3. Yöntem: Çok sayıda gerçek işlemden olağan işlem kalıpları çıkarılmakta, bu kalıplardan önemli ölçüde ayrışan işlem ve mükellef grupları risk analizine alınmaktadır. Karşılaştırma Türkiye geneli ile il, ilçe ve bölge düzeyinde yapılabilmekte; emsaline göre hem yüksek hem düşük fiyatlı işlemler incelenmektedir.
  4. Aşamalar: İlk aşamada analizler ağırlıklı olarak işlem ve fiyat verilerine dayanmaktadır. İkinci aşamada sektörel kâr marjı analizlerinin devreye alınması planlanmaktadır.
  5. Hukuki niteliği (idareye göre): VDK, MİHENK’in ürettiği analizlerin nihai bir vergisel tespit olmadığını, yalnızca risk analizine veri sağlayan analitik çıktılar olduğunu ve bir fiyat farkının tek başına vergisel uyumsuzluk anlamına gelmediğini açıklamıştır.

Duyuru, sistemin çalışma mantığı hakkında bilgi vermektedir. Ancak hangi verilerin ne kadar süreyle tutulacağı, algoritmanın nasıl denetleneceği, bir mükellefin neden riskli bulunduğunu öğrenip öğrenemeyeceği ve hatalı bir sonuca nasıl itiraz edeceği konularında bir düzenleme bulunmamaktadır.

3. Kanuni Dayanak Sorunu

3.1. Anayasal Çerçeve

Vergi ödevine ilişkin düzenlemeler ve temel haklara müdahaleler bakımından Anayasa açık sınırlar çizmektedir:

  • Vergilerin kanuniliği (Anayasa m.73/3): Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Öğretide bu ilkenin yalnızca verginin konusunu değil, vergilendirme sürecinde mükellefin hukuki durumunu belirleyen usul kurallarını da kapsadığı kabul edilmektedir.
  • Kişisel verilerin korunması (Anayasa m.20/3): Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir; kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir.
  • Temel hakların sınırlanması (Anayasa m.13): Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla sınırlanabilir.
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin sınırı (Anayasa m.104/17): Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

3.2. Uygulamada Dayanak Gösterilen Hükümler

MİHENK ve benzeri sistemler için uygulamada şu hükümler dayanak olarak gösterilmektedir:

  1. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi m.228: VDK’ya, her türlü bilgi, veri ve istatistiği toplayarak oluşturulacak risk analiz sistemi üzerinden risk alanlarını tespit etme görevi vermektedir.
  2. VUK m.148: Kamu idare ve müesseseleri ile mükelleflerin, vergi incelemesine yetkili olanların isteyeceği bilgileri vermekle yükümlü olduğunu düzenlemektedir. Bilgi isteme yazıları bu hükme dayanmaktadır.
  3. VUK m.134: Vergi incelemesinin amacını, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak olarak tanımlamaktadır.

3.3. Dayanağın Yeterliliği

Kanaatimizce bu hükümlerin, yapay zekâ destekli toplu veri işleme ve mükellef profillemesi için yeterli bir kanuni dayanak oluşturup oluşturmadığı tartışmalıdır:

  • Risk analizi görevi kanunla değil, Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenmiştir. Kişisel verilerin işlenmesi Anayasa’nın kanun şartına tabi olduğundan ve m.104/17 bu alanı kararnameye kapattığından, bir kararname hükmünün tek başına bu işlemeyi meşrulaştırıp meşrulaştıramayacağı sorgulanmaktadır.
  • VUK m.148, belirli bir mükelleften belirli bir bilginin istenmesine ilişkindir. Mükelleflerin toplu verilerinin sürekli taranmasını, algoritmik risk puanlamasını ve bir mükellefin verisinin başka mükellefler için “emsal” olarak kullanılmasını düzenlememektedir.
  • Hiçbir kanunda; işlenecek veri kategorileri, saklama süresi, algoritmanın bağımsız denetimi, insan denetimi, mükellefin açıklama talep etme hakkı ve hatalı sonuca itiraz usulü düzenlenmemiştir.
  • 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 28/2. maddesi, devletin ekonomik ve mali çıkarlarının korunmasına ilişkin işlemeler bakımından ilgili kişinin bazı haklarını sınırlamaktadır. Bu da mükellefin genel veri koruma hukuku yoluyla dahi bilgi edinme imkânını daraltmaktadır.

Bu endişeler meslek çevrelerinde de dile getirilmektedir. Veri temelli vergi denetimlerinin hukuki dayanak ve öngörülebilirlik sorunu taşıdığı, Kararname’nin 228. maddesinin öngördüğü ikincil düzenlemeler yapılmadan bu sistemlere dayanılarak işlem tesis edilmesinin hukuken sakıncalı olacağı ve algoritmik risk raporları üzerinden işlem tesis edilmesinin “vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti” ilkesiyle (VUK m.3/B) bağdaşmayacağı ifade edilmektedir.

KAŞİF örneği bu sorunu daha da görünür kılmaktadır. Bakanlığın kendi açıklamasına göre sistem kural tabanlı çalışmamakta, herhangi bir ön tanım olmaksızın mükelleflerin davranış değişikliklerini izleyerek riskli mükellefleri belirlemektedir. Bu yaklaşım tespit kapasitesini artırmakla birlikte, bir mükellefin hangi gerekçeyle riskli bulunduğunun açıklanmasını da güçleştirmektedir. Hangi veri kategorilerinin işlendiği idarenin duyurusunda sayılmış; ancak bu işlemenin kapsamı, süresi ve denetimi bir kanunla düzenlenmemiştir. Kanuni dayanak tartışması bu nedenle yalnızca MİHENK’e özgü değil, idarenin yapay zekâ destekli tüm risk analizi sistemleri bakımından geçerlidir.

4. MİHENK’in Hukuki Niteliği

4.1. Bir Hazırlık İşlemi Olarak Risk Değerlendirmesi

İdari yargılama hukukunda, ilgilinin hukuki durumunda tek başına değişiklik meydana getirmeyen ve kesin, yürütülmesi gereken bir işlemin oluşumuna yönelik olarak tesis edilen işlemler hazırlık işlemi olarak kabul edilmekte; bu işlemlere karşı kural olarak doğrudan iptal davası açılamamaktadır. İdarenin açıklamaları ve öğretideki hâkim yaklaşım, MİHENK’in ürettiği risk değerlendirmesini bu nitelikte görmektedir. Gerçekten de sistem çıktısı mükellefe tebliğ edilmemekte ve kendiliğinden bir vergi veya ceza doğurmamaktadır. Bu yaklaşıma göre mükellef, risk değerlendirmesinin hukuka uygunluğunu ancak onun sonucunda yapılacak inceleme ve tarhiyat aşamasında tartışabilecektir.

Ne var ki transfer fiyatlandırması bakımından MİHENK’in işlevi bir risk taramasıyla sınırlı değildir. İdare, sistemin emsal fiyat veritabanı olarak da kullanılacağını açıklamıştır. Bu durumda MİHENK verisi, yalnızca hangi mükellefin incelemeye seçileceğini değil, örtülü kazanç tespitinde esas alınacak emsal bedeli de belirleyebilecektir. Sistem çıktısının sonradan tesis edilecek tarhiyatın maddi dayanağına dönüşebilmesi, hazırlık işlemi nitelemesinin bu alanda tartışmaya açık olduğunu göstermektedir.

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun yakın tarihli bir kararı da bu tartışma bakımından yol gösterici niteliktedir. Kurul, mükellefin KDV iade taleplerinin incelemeye göre sonuçlandırılacaklar kapsamına alınmasının yalnızca bir hazırlık işlemi olmadığına ve dava konusu edilebileceğine hükmetmiştir (E:2025/26, K:2026/6, 01.04.2026, RG 19.06.2026). Algoritmik bir risk değerlendirmesinin mükellefin hukuki durumunu fiilen etkileyen bir sınıflandırmaya dönüştüğü hâllerde aynı sonuca ulaşılıp ulaşılamayacağı, önümüzdeki dönemde yargı önüne gelecek sorulardan biri olacaktır.

4.2. Bilgi İsteme Yazısının Hukuki Niteliği

Risk değerlendirmesinin mükellefe ilk yansıması, çoğunlukla VUK m.148’e dayanılarak e-tebligat yoluyla gönderilen bilgi isteme yazısıdır. Bu yazı, mükellef nezdinde vergi incelemesine başlandığı anlamına gelmediği gibi, şartları ve sonuçları VUK m.370’te düzenlenen izaha davet niteliğini de taşımamakta; herhangi bir vergi veya ceza tahakkuku da içermemektedir.

Bununla birlikte yazının süresinde cevaplanmaması ya da eksik veya yanıltıcı bilgi verilmesi hâlinde VUK mükerrer m.355 uyarınca özel usulsüzlük cezası uygulanabilmekte; verilen cevabın idarece yeterli bulunmaması ise mükellefin incelemeye sevkine yol açabilmektedir. Böylece mükellef, izaha davetin sağladığı güvencelerden yararlanamadığı hâlde yaptırım tehdidi altında cevap vermek zorunda kaldığı, hukuki niteliği belirsiz bir işlemle karşı karşıya kalmaktadır.

Vergi, vergi hukuku, vergi davası, vergi hukukunda uzlaşma, vergi hukukunda itiraz

4.3. Düzeltme Beyannameleri ve Yargısal Korumaya Erişim

İdare yönlendirmesiyle verilen düzeltme beyannamelerine ihtirazi kayıt konulması hâlinde, bu beyana dayanan tahakkuka karşı dava açılması mümkündür. Anayasa Mahkemesi de idarenin yazısı üzerine ihtirazi kayıtla verilen beyannamelere dayanan tahakkuklara karşı açılan davaların esası incelenmeden reddedilmesini mülkiyet hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir (B. No: 2015/15100, 27.02.2019). İhtirazi kayıtsız verilen beyana dayanan tahakkuka karşı ise kural olarak dava açılamaz.

Uygulamadaki tablo ise farklıdır. VDK’nın Sahte Belge ile Mücadele Gözetim Programı III kapsamında, KURGAN çıktılarına dayanılarak 34.315 mükellefe bilgi isteme yazısı tebliğ edilmiş, verilen düzeltme beyannameleriyle toplam 28,73 milyar TL matrah düzeltilmiş ve bu beyannamelerin %97,46’sı ihtirazi kayıtsız verilmiştir (VDK açıklaması, 24.08.2026; Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sahte Belgeyle Mücadele İlerleme Raporu, Ekim 2026). VDK bu sonucu gönüllü uyumun başarısı olarak değerlendirmektedir.

Kanaatimizce bu oran başka bir hususa da işaret etmektedir. Bilgi isteme yazısına bağlanan ceza ihtimali, uzun süren bir inceleme ve ağır yaptırımların doğurabileceği sonuçlar, mükellefler nezdinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. Bu baskı altında mükelleflerin büyük çoğunluğu ihtirazi kayıt koymaksızın düzeltme beyannamesi vermeyi tercih etmekte ve uyuşmazlık hiçbir zaman yargı önüne gelmemektedir. Bu nedenle mükellefler, savunma hakkı kapsamında yargısal koruma imkânına yeterince ulaşamamaktadır. Hazırlık işlemi nitelemesi yargısal korumayı tarhiyat aşamasına ertelemekte; oysa uyuşmazlıkların büyük kısmı bu aşamaya hiç ulaşmamaktadır. Aynı yöntemin MİHENK çıktılarına dayalı transfer fiyatlandırması uygulamalarında da izlenmesi hâlinde, örtülü kazanç iddialarının önemli bir kısmının yargısal denetimden geçmeksizin kesinleşmesi söz konusu olabilecektir.

5. Savunma Hakkı: Mükellef Emsal Verisine Ulaşabilmeli midir?

MİHENK’in emsal fiyat veritabanı olarak kullanılması öngörüldüğünden, ileride yapılacak transfer fiyatlandırması incelemelerinde karşılaştırmaya esas alınan emsalin başka mükelleflerin e-belge verilerinden türetilmiş olması muhtemeldir. Vergi mahremiyeti (VUK m.5) nedeniyle bu verilerin mükellefe açıklanmaması, uygulamada “gizli emsal” olarak adlandırılan tartışmayı yeniden gündeme getirmektedir. Firmaların, aleyhlerine kullanılan emsal verisine ulaşamamasının savunma hakkı ve silahların eşitliği ilkesiyle bağdaşıp bağdaşmadığı sorusu bu tartışmanın merkezindedir.

OECD Transfer Fiyatlandırması Rehberi de (paragraf 3.36) vergi idarelerinin, iç hukuktaki gizlilik sınırları içinde mükellefe açıklayamadıkları emsal verilerini kullanırken temkinli olmaları gerektiğini; aksi hâlde mükellefin kendi pozisyonunu savunma imkânının ve mahkemelerin etkili yargısal denetiminin zayıflayacağını belirtmektedir.

Danıştay içtihadı bu konuda tek yönlü değildir. Vergi Dava Daireleri Kurulu, yurt dışındaki ilişkili şirkete ödenen royaltinin adı açıklanmayan bir emsal şirketin sözleşmesi esas alınarak yüksek bulunduğu bir uyuşmazlıkta, emsal çalışmasının eksik olduğu gerekçesiyle tarhiyatı kaldıran vergi mahkemesinin ısrar kararını oyçokluğuyla onamıştır. Aynı dosyada Danıştay Dördüncü Dairesi ise mahkemenin gizli emsali re’sen araştırması gerektiği görüşüyle kararı bozmuştu (VDDK, E:2023/1252, K:2025/374, 21.05.2025). Kurul kararından, emsalin karşılaştırılabilirliğini ortaya koymanın vergi inceleme raporunun görevi olduğu sonucu çıkmaktadır. Bununla birlikte Danıştay, gizli emsal kullanımını tek başına mutlak bir iptal nedeni olarak kabul etmemekte; belirleyici ölçüt olarak somut olaydaki karşılaştırılabilirlik analizinin yeterliliğine bakmaktadır. Daireler arasında farklı değerlendirmeler ve karşı oy yazıları bulunması da konunun henüz yerleşik bir çözüme kavuşmadığını göstermektedir.

Karşılaştırılabilirlik sorunu algoritmik emsal bakımından ayrı bir önem taşımaktadır. KVK m.13 ve ilgili tebliğ uyarınca iki işlemin karşılaştırılabilir sayılması için tarafların üstlendiği işlevler, kullandıkları varlıklar, katlandıkları riskler, sözleşme şartları ve ekonomik koşullar birlikte değerlendirilmelidir. E-belge verisi fiyatı ve miktarı gösterir; ancak hacim iskontosu, ödeme vadesi, pazara giriş stratejisi veya sınırlı riskli distribütör gibi sözleşmesel konumları her zaman yansıtmayabilir. Algoritmik emsalin bu unsurları ne ölçüde dikkate aldığı mükellefçe bilinemediğinde, karşılaştırılabilirliğin denetimi de güçleşecektir.

İspat yükü bakımından da benzer bir soru söz konusudur. VUK m.3/B uyarınca olağan dışı bir durumu iddia eden taraf bunu ispatla yükümlüdür. Danıştay da örtülü kazanç dağıtımının varsayıma dayanılarak değil, somut tespitlerle ortaya konulmasını aramaktadır (Danıştay 3. D., E:2023/6037, K:2024/5167, 08.10.2024). Algoritmik bir sapma tespitinin bu ölçütü tek başına karşılayıp karşılamayacağı, yoksa yalnızca incelemenin başlangıç noktası mı sayılacağı, yargı kararlarıyla netleşecek bir diğer husustur.

6. Yargısal Denetim Hangi Aşamada Mümkündür?

Mevcut mevzuat ve içtihat çerçevesinde süreç şu şekilde özetlenebilir:

  1. Risk analizinin kendisi: Mükellefe bildirilmeyen bir idari faaliyet olarak kabul edildiğinden, bu aşamada dava konusu yapılabilecek bir işlem bulunmamaktadır.
  2. Bilgi isteme yazısı: Uygulamada, mükellefin hukuki durumunda tek başına değişiklik yaratmayan bir hazırlık işlemi olarak değerlendirilmektedir.
  3. Riskli mükellef sınıflandırması: Sınıflandırma mükellefin hukuki durumunu etkiliyorsa, VDDK’nın yukarıda anılan kararı doğrultusunda iptal davasına konu edilebilecektir.
  4. İdare yönlendirmesiyle verilen düzeltme beyannamesi: İhtirazi kayıt konulması dava hakkını korur. Anayasa Mahkemesi, idarenin yazısı üzerine ihtirazi kayıtla verilen beyannamelere dayanan tahakkuklara karşı açılan davaların esası incelenmeden reddedilmesini mülkiyet hakkının ihlali saymıştır (B. No: 2015/15100, 27.02.2019). Bu davalar tahsilatı kendiliğinden durdurmadığından, dava dilekçesinde ayrıca yürütmenin durdurulması istenmelidir (İYUK m.27/4).
  5. Tarhiyat ve ceza: İhbarnamenin tebliğinden itibaren otuz gün içinde uzlaşma, ceza indirimi veya dava yollarından biri seçilir (İYUK m.7). Bu aşamada emsalin karşılaştırılabilirliği ve mükellefin emsal verisine erişimi tartışılabilecektir.
  6. Tam yargı davası: Hatalı risk sınıflandırmasının ticari itibar kaybı veya haksız yere yürütülen bir inceleme gibi zararlara yol açması hâlinde, hizmet kusuruna dayalı tam yargı davası (İYUK m.2/1-b, m.13) gündeme gelebilir. Bu alanda henüz yerleşik bir içtihat bulunmamaktadır.

7. Karşılaştırmalı Hukuktan Örnekler

Hollanda – SyRI kararı: Lahey Bölge Mahkemesi, 5 Şubat 2020 tarihli kararında (ECLI:NL:RBDHA:2020:865), vergi ve sosyal yardım dolandırıcılığını tespit için kullanılan risk gösterge sistemi SyRI’yi düzenleyen mevzuatı yeterince şeffaf ve denetlenebilir bulmayarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesine aykırı saymıştır.

Hollanda – Hoge Raad’ın yaklaşımı ve veri koruma otoritesinin görüşü. Aynı ülkede tartışmanın diğer yüzü de dikkat çekicidir. Hollanda Yüksek Mahkemesi (Hoge Raad), vergi idaresinin hukuka aykırı bir risk seçimi veya veri işlemesi sonucunda başlattığı kontrolde elde ettiği bilgilerin, kural olarak tarhiyatta kullanılabileceğine hükmetmiştir (10.12.2021, ECLI:NL:HR:2021:1748). Mahkemeye göre kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesi tek başına tarhiyatı etkilemez; bu sonuç ancak risk seçiminin köken, din veya cinsel yönelim gibi temel hakkı ihlal eden bir ölçüte dayandığı istisnai hâllerde doğar. Diğer durumlarda mükellef, ancak ayrı bir tazminat yoluna başvurabilir. Buna karşılık Hollanda veri koruma otoritesi (Autoriteit Persoonsgegevens), 10 Ekim 2024 tarihli görüşünde, otomatik risk seçiminin özel bir kanuni düzenleme olmaksızın ancak sınırlı koşullarla uygulanabileceğini ve seçimin ilgili kişi bakımından bilinebilir olması gerektiğini belirtmiştir.

Bu iki yaklaşım birlikte değerlendirildiğinde önemli bir sonuç ortaya çıkmaktadır: Mahkemelerin, risk analizinin hukuka aykırılığını tarhiyatın iptali için yeterli görmediği bir sistemde, mükellefin asıl güvencesi yargılama aşamasında değil, kanun koyucunun önceden çizeceği sınırlardadır. Bu da kanuni dayanak sorununu daha da önemli hâle getirmektedir.

Avrupa Birliği – Yapay Zekâ Tüzüğü: Tüzüğün 59 numaralı gerekçesinde, vergi ve gümrük idarelerinin idari işlemlerde kullandığı yapay zekâ sistemlerinin kolluk faaliyeti kapsamında yüksek riskli sayılmaması gerektiği belirtilmiştir. Bu tercih Avrupa öğretisinde eleştirilmektedir. Konunun AB’de dahi tartışmalı olması, Türkiye’de kendi kanunuyla ele alınması ihtiyacını ortadan kaldırmamaktadır.

8. Sonuç

Yapay zekânın vergi ve gümrük denetiminde kullanılması hem kaçınılmaz hem de kamu yararına hizmet edebilecek bir gelişmedir. Ancak hukuk devletinde bu kullanımın kanuna dayanması, sınırlarının kanunla çizilmesi ve mükellefe etkili hukuki güvenceler tanınması gerekir. MİHENK uygulaması henüz çok yenidir; sistemin çıktılarına dayanan inceleme ve tarhiyatlar yargı önüne geldikçe, yukarıda ele aldığımız soruların nasıl cevaplanacağı daha açık biçimde görülecektir.

Kanaatimizce bu süreçte Vergi Usul Kanunu’nda yapılacak bir düzenleme en azından şu hususları içermelidir:

  1. Yapay zekâ destekli risk analizinde işlenebilecek veri kategorileri ve saklama süreleri
  2. Algoritmaların bağımsız bir kuruluş tarafından düzenli olarak denetlenmesi ve her risk sonucunun bir insan tarafından değerlendirilmesi
  3. Risk analizi çıktısının tek başına tarhiyat veya ceza dayanağı olamayacağının açıkça belirtilmesi
  4. Mükellefin, kendisi hakkındaki risk değerlendirmesinin gerekçesini ve karşılaştırmaya esas alınan emsal verisini, vergi mahremiyetini koruyan bir usulle öğrenebilmesi
  5. Mükellefe gönderilen yazılarda yazının hukuki niteliğinin, cevap verilmemesinin sonuçlarının ve başvurulabilecek hukuki yolların gösterilmesi

Bu tartışma yalnızca vergi mükelleflerini değil, ilişkili şirketlerden ithalat yapan firmaları ve gümrük müşavirlerini de doğrudan ilgilendirmektedir. Aynı grup içi fiyat, bir yandan MİHENK’in, diğer yandan gümrük idaresinin risk analizine konu olabilir.

Bu düzenlemeler yapılıncaya kadar mükelleflerin; bilgi isteme yazılarını süresinde ve belgeli olarak cevaplaması, transfer fiyatlandırması raporlarını ve emsalden sapan fiyatların ticari gerekçelerini işlem anında kayıt altına alması, idare yönlendirmesiyle düzeltme beyannamesi verecekse ihtirazi kayıt koyması ve inceleme aşamasında karşılaştırmaya esas alınan emsal verisinin açıklanmasını yazılı olarak talep etmesi önem taşımaktadır.

Av. Yaren Kayaalp, KY Legal Hukuk Bürosu’nda gümrük, vergi ve kaçakçılık uyuşmazlıkları alanlarında çalışmaktadır.

KY Legal Hukuk Bürosu olarak vergi ve gümrük hukuku uyuşmazlıklarında yaşayacağınız tüm süreçleri deneyimli kadromuz ile sizler için en kolay hale getiriyoruz. Bizimle iletişime geçmek için tıklayınız. https://www.kylegal.com.tr/iletisim/

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz.

Tüm yazı ve haberler

Blog Sayfası